Kuumba-Toudie Heath: Kawaida

Το LP "Kawaida" είναι ένα από εκείνα τα χαρακτηριστικά Jazz άλμπουμ της Αμερικάνικης ιστορίας στα οποία αποτυπώνονται  οι Αφροκεντρικές αναζητήσεις του δεύτερου μισού της δεκαετίας του 60 (σημαντικό κομμάτι της ΑφροΑμερικάνικης περιπέτειας -μουσικής και όχι μόνο), αλλά και αποτελεί τον προάγγελο -τρόπον τινά- της "post Coltrane" ή Spiritual Jazz περιόδου (βλέπε Strata East, Black Jazz κλπ)

Ο δίσκος, που ηχογραφήθηκε τον Δεκέμβριο του 1969, πρωτοεκδόθηκε το 1970 από την O'Be rec.("πειραματική" μάλλον εταιρεία, χωρίς κάποια άλλη κυκλοφορία), και πιστώνεται στον Kuumba Toudie Heath (πρόκειται για τον "κρουστό" Albert Heath). Θα μπορούσε όμως να αποδοθεί και στον ανιψιό του, και γιο του σαξοφωνίστα Jimmy Heath, τον James Mtume, (συμμετέχουν και οι δύο στο άλμπουμ), μιας και αυτός υπογράφει τις 4 από τις 5 συνθέσεις.

Εκτός από την οικογένεια Heath, η "line up" αυτής της "συνεδρίας" συμπληρώνεται από τον Herbie Hancock, τον μπασίστα Buster Williams (από το μετά-BlueNote σεξτέτο του Herbie), τον Don Cherry, τον κρουστό Ed Blackwell και τον φλαουτίστα Billy Boner.

Εδώ, όλοι οι μουσικοί (με εξαίρεση τον Blackwell) έχουν υιοθετήσει και ένα Swahili όνομα, παραπέμποντας μας έτσι στο πνεύμα του όλου εγχειρήματος.

Albert "Toudie" Heath as Kuumba - Drums / Buster Williams as Mchezaji – Bass / Don Cherry as Msafari – Trumpet / Mtume - Conga, Drums / Herbie Hancock as Mwandisi – Piano / Jimmy Heath as Tayari - Tenor & Soprano Saxphone, arranger / Ed Blackwell – Percussion / Billy Bonner as Fundi - Flute & Percussion

Ο τίτλος του δίσκου είναι μια άμεση αναφορά στην φιλοσοφία του ακτιβιστή και συγγραφέα Maulana Karenga, μια θεωρία που (χωρίς να έχω κάποια ιδιαίτερη γνώση επί του θέματος) αναφέρεται στην πολιτιστική κληρονομιά ως θεμελιώδη πηγή της ταυτότητας των λαών. Kawaida είναι μάλλον ένας διαρκής διάλογος με τις Αφρικανικές κουλτούρες , με δεδομένη τη μεγάλη "ποικιλία" των πολιτισμών, αναζητώντας απαντήσεις στα ζητήματα της ανθρώπινης κοινότητας....

Για όσους ενδιαφέρονται να σημειώσω μόνο πως το άλμπουμ έχει επανεκδοθεί και κάτω από το όνομα  των Herbie Hancock & Don Cherry, με διαφορετικό όμως tracklist.

Afrodyssey Orchestra ... από τα μέρη μας

Χμμμ ... φαίνεται πως η σπορά απέδωσε καρπούς και στον τόπο μας!

Λίγες πληροφορίες (και αυτές "δανεικές") για μια πρώτη γνωριμία με την Afrodyssey Orchestra, το όνομα της οποίας μας προϊδεάζει ήδη για το στυλ της μουσικής που παίζει.
Ξεκίνησε τις εμφανίσεις της το Μάρτιο του 2013 εντάσσοντας στον ήχο της όργανα όπως το Kamelen Ngoni ή το Balafon, και παντρεύοντας  ρυθμούς της Δ.Αφρικής με την Jazz, το Funk, αλλά και με την Ελληνική & Μικρασιατική μουσική παράδοση και τους δρόμους της.
Το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής του γκρουπ είναι δικές του συνθέσεις, από το ρεπερτόριο του ωστόσο δεν λείπουν και κάποιες πρωτότυπες διασκευές γνωστών κομματιών από την Burkina Faso, το Benin ή την Αιθιοπία.
Η Afrodyssey Orchestra αποτελείται από τον Narayan Protin στα κρουστά/φωνή/kamelen ngoni, τον Κώστα Αρβανίτη στην κιθάρα/σύνθεση, το Βασίλη Παπασταμόπουλο στο μπάσσο, το Λέανδρο Φράτνικ στα τύμπανα, το Βασίλη Οικονομίδη στα κρουστά/balafon/τενόρο σαξόφωνο, τον Παναγιώτη Ράπτη στο άλτο σαξόφωνο, ενώ όλοι οι μουσικοί παίζουν κρουστά και τραγουδάνε.
Από το Φεβρουάριο του 2014 η ορχήστρα μετράει ένα νέο μέλος, το Θοδωρή Ρέλλο (Mode Plagal κλπ), στο τενόρο σαξόφωνο.
Αυτή την περίοδο δίνουν αρκετά "Live" στην Αθήνα, ενώ παράλληλα ετοιμάζουν την πρώτη δισκογραφική δουλειά τους.

-

Λίγα λόγια για τον Sipho Gumede & την Nοτιοαφρικάνικη Jazz, εκεί γύρω στα 70ς

Από τα τέλη του 60, και μέχρι τις αρχές 70, η Jazz σκηνή της Νοτίου Αφρικής δείχνει σιγά σιγά να ξαναβρίσκει τον δρόμο της, παρ όλες τις αντιξοότητες, τις διακρίσεις, και τους αποκλεισμούς που γνώρισαν όσοι μουσικοί της δεν αυτοεξορίστηκαν. Μετά από μια δεκαετία άγριας πολιτικής καταστολής, περίοδος που έχει σαν αφετηρία της την Σφαγή του Σάρπβιλ, και  της συνακόλουθης καλλιτεχνικής λογοκρισίας, μια νέα μουσική φαίνεται να γεννιέται, αντλώντας την έμπνευση της (αλλά και το μήνυμα της) από την σύγχρονη Αφροαμερικάνικη avant-garde, και παντρεύοντας την μέσα στα επόμενα χρόνια με την παράδοση.
Από τους πρωτεργάτες και εκφραστές του νέου αυτού πνεύματος είναι σίγουρα ο θρυλικός σαξοφωνίστας Winston "Mankunku" Ngozi, που το 1968, (25 χρονών, αν και η ηχογράφηση μπορεί να έγινε νωρίτερα) θα κυκλοφορήσει το "Yakhal' Inkomo", άλμπουμ ορόσημο της Νοτιοαφρικάνικης Jazz που χρήζει ειδικής μνείας.
Χωρίς να ξεχνάμε βέβαια μουσικούς όπως οι Tete Mbambisa, Duke Makasi κλπ, ή τους Heshoo Beshoo Band των Henry Sithole και Cyril Magubane.

Αυτόν τον τελευταίο είναι που θα συναντήσει o Sipho Gumede στα 16 του, τον χτυπημένο από πολιομυελίτιδα κιθαρίστα Cyril Maguabane, ο οποίος θα τον εισάγει στην μουσική του Wes Montgomery και τον κόσμο της Jazz. Ο Sipho από πολύ μικρός είχε ασχοληθεί με την μουσική, παλεύοντας με μια αυτοσχέδια κιθάρα, και από τα 12 του, ζώντας σε ένα αγρόκτημα για 4 χρόνια, είχε ήδη μυηθεί σε όλα τα μουσικά ιδιώματα και της παραδόσεις της περιοχής. Η επόμενη συνάντηση του, αυτή με τον σπουδαίο ντράμερ Dick Khoza, και η ένταξη του στους Jazz Revellers, θα  είναι καθοριστική για την μεταπήδηση του από την κιθάρα στο μπάσο, όργανο στο οποίο θα διακριθεί, αλλά και θα αναδείξει, τα επόμενα χρονια μέσα από την συμμετοχή του σε ουκ ολίγα σχήματα.

Το 1970 ο Sipho θα πάρει τον δρόμο για το Γιοχάνεσμπουργκ, κατευθυνόμενος στο μόνο μέρος που ήξερε, το Dorkay House, έδρα της "South African Union of Artists" και της "African Musical and Dramatic Association". Εκεί, στο πρώην εργοστάσιο ενδυμάτων - που αποτέλεσε καταφύγιο και καλλιτεχνικό εργαστήρι για μια πλειάδα ομότεχνων του, θα έρθει σε επαφή και θα συνεργαστεί με μουσικούς όπως οι Dennis Mpale & Cocky Tlhotlhalemaje. Θα παίζει στο περίφημο Club Pelican στο πλάι και πάλι του Dick Khoza, θα περιοδεύσει στην χώρα με τον Gibson Kente, και για ένα διάστημα θα αποσυρθεί, ασκούμενος στην τελειοποίηση της τεχνικής του. 
-

Έχοντας μελετήσει τους Stanley Clarke, Airto Moreira, Chick Corea κλπ, και με πιο "JazzRock" προσανατολισμό, θα τον ξανασυναντήσουμε στα 1974-75 ως μέλος των βραχύβιων Roots, μιας μπάντας που, παρέα με τους Drive (το νέο σχήμα του Henry Sithole) & τον Dick Khoza, θα συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη ενός τοπικού AfroJazz ήχου με αρκετές "SoulJazz" αναφορές, αποτελώντας συνάμα τον προάγγελο των Spirits Rejoise & αργότερα των Sakhile. Αντιγράφω τα "liner notes" από το μοναδικό άλμπουμ τους (1975), όπως είναι αναρτημένα στο  ElectricJive. Ονόματα μουσικών που αναφέρονται εδώ θα τα ξαναβρούμε στην συνέχεια ...
"Within two months of its formation, the group has already got down to composing and recording this LP. Barney Rachabane on the alto and Dennis Mpale the trumpet master are the backbone of Roots. These two have played with the greats, such as Mackay Davashe and Gordon Mfanda who were both nipped in their buds by an untimely death. Duke Makasi plays the tenor sax, Sipho Gumede is on bass, Peter Morake on the drums and Jabu Nkosi on the organ, The group plays Rock Jazz with a local sound. Their music takes one back to Dorkay House jam session days which are now no more. They play in private homes and intend making more recordings."
Οι 3 από τις 6 συνθέσεις του δίσκου είναι του Gumede, ενώ ο ήχος του μπάσου του έχει αρχίσει να είναι διακριτός. Μια απ' αυτές και το κομμάτι Emakhaya, μια λέξη που στην γλώσσα των Zulu σημαίνει "back home in the bush " ή "a home away from home", και αναφέρεται συνήθως στους μετανάστες που εγκατέλειψαν την ύπαιθρο για να εργαστούν στα αστικά κέντρα.
-

Εν τω μεταξύ, ένα άλλο άλμπουμ από την ίδια χρονιά (1975), που επανεκδόθηκε το 2013 από την Black Pearl Records, ήρθε να μπερδέψει λίγο τα πράγματα. Πρόκειται για το  "Freeway" των Abahambi, μια άγνωστη ηχογράφηση για την οποία η εταιρία δεν διαθέτει καμία επιπλέον πληροφορία πέραν του ότι leader του γκρουπ  ήταν ο Sipho Gumede. Συνθέτες των 7 κομματιών του δίσκου είναι ο Sipho, o οργανίστας Jabu Nkosi (μέλος των Roots) και ο κιθαρίστας Enoch Mthalane, για τους οποίους εικάζουμε ότι συμμετέχουν και στο εφήμερο (?) αυτό σχήμα. Το αν προηγήθηκε ή όχι των Roots, ή έχουμε μία άλλη "εκδοχή" τους, παραμένει άγνωστο.
-

Κλείνοντας το κεφάλαιο Roots αξίζει να σημειώσουμε πως με αυτή την μπάντα (χωρίς όμως τον Nkosi), και με την προσθήκη του σαξοφωνίστα Basil Coetzee, ο Dollar Brand θα καταγράψει το African Herbs (πάντα το 1975),  το οποίο θα επανεκδοθεί αργότερα ως: Abdullah Ibrahim(Dollar Brand) - Soweto.
Η συνεργασία αυτή έχει την δικιά της ιδιαίτερη σημασία, καθώς εκτός από την γνωριμία με τους Brand  & Coetzee, o Gumede θα διαβεί το κατώφλι της ιστορικής As-Shams Rec. (βλ. παλαιότερη ανάρτηση), συμμετέχοντας τα επόμενα χρόνια σε μιά σειρά ιστορικών ηχογραφήσεων της Νοτιοαφρικάνικης Jazz εκείνης της εποχής.
                                  Dollar Brand - Sathima (from: African Herbs)

Το 1975 είναι και η χρονιά που καταφθάνει στο Johannesburg ο πιανίστας Bheki Mseleku, την πολυτάραχη ζωή του οποίου μπορείτε να διαβάσετε εδώ, που μετά από ένα σύντομο πέρασμα του από τους Drive θα σχηματίσει, μαζί με τον Sipho, τους περίφημους Spirits Rejoice.

H γέννηση αυτού του πρωτοπόρου (μιλάμε πάντα για την Ν. Αφρική) "Afro/Jazz/Fusion" γκρουπ θα πρέπει να αναζητηθεί και πάλι στο μουσικό φυτώριο του Pelican Club, και στις όποιες "ανησυχίες" μουσικών (εκτός των προαναφερθέντων) όπως οι σαξοφωνίστες Duke Makasi & Robbie Jansen, ο κιμπορντίστας Mervyn Africa οι τρομπετίστες Thabo Mashishi & George Tyemfumani κλπ. Ο Mseleku φαίνεται να αποχωρεί μετά την κυκλοφορία του 1ου τους άλμπουμ (African Spaces - 1977), όμως το γκρουπ θα συνεχίσει την πορεία του, υποστηρίζοντας μάλιστα τις ζωντανές εμφανίσεις πολλών καλλιτεχνών που επισκέπτονταν την χώρα (Dobey Gray, Clarence Carter, Double Exposure, Leo Sayer) με κορυφαία περίπτωση αυτή της (καταγεγραμμένης) συναυλίας του Timmy Thomas στο Milner Park Stadium του Johannesburg το Δεκέμβρη του 1978.
Οι Spirits Rejoice θα ηχογραφήσουν τουλάχιστον ένα άλμπουμ ακόμα με τον Sipho Gumede, το ομότιτλο του '78, πολλές απο τις συνθέσεις του οποίου (όπως και του προηγούμενου) είναι δικές του. Αλλά πάνω απ' όλα είναι η παικτική του δεινότητα !
                                        ( Joy from: African Spaces)

                       (και πάλι το Emakhaya, από το Spirits Rejoice!)

Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του 70, και όλα αυτά λαμβάνουν χώρα στον απόηχο της  εξέγερσης του Soweto, γεγονός που επηρέασε βαθιά και την όποια καλλιτεχνική έκφραση. Και αν αυτό δεν είναι τόσο ορατό στην μουσική των Spirits Rejoice ή άλλων συγκροτημάτων (πράγμα που δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω), στην περίπτωση της As-Shams Rec. είναι περισσότερο από ολοφάνερο. (Για να 'μαστε όμως δίκαιοι πρέπει να επισημάνουμε και την αυξημένη λογοκρισία που επικρατούσε, και που απ' ότι λέγεται το διάστημα 1976-86 είχε απαγορεύσει την έκδοση του 60% των ηχογραφήσεων). Ο Sipho Gumede θα συμπράξει αθόρυβα αλλά ουσιαστικά σε πολλές από τις δουλειές που θα κυκλοφορήσει η εταιρεία εκείνη τηv περίοδο, με σημαντικότερες (νομίζω) αυτές του πιανίστα-πολυοργανίστα Pops Mohamed. Ο Pops, αξιοποιώντας ένα συμβόλαιο που είχε μαζί της για 3-4 δίσκους, θα προβεί στην δημιουργία κάποιων εφήμερων (μάλλον) σχημάτων, όπως  οι Black Disco και οι Movement of the City (οi Gumede & Coetzee θα είναι μαζί του) , αφουγραζόμενος το πνεύμα της εξέγερσης και την κατάσταση που είχε περιέλθει ο μαύρος πληθυσμός της χώρας. Ο ίδιος αναφέρει": “In 1979 when the political situation got worse I decided to go underground and fight the system in my own way ...  One of the things I did was to form a concept and that was Movement In The City, which meant ‘let’s fight the regime.’” This understandably caused the group some problems. “We were not allowed to perform before a white audience using that name,” Pops says. “One had to get written permission from a police station closest to the white club to perform.".
Απαραίτητη η αναφορά και στο Deeper in Black του Lionel Pillay, για το οποίο οι πληροφορίες είναι τόσο λιγοστές ... Το μπάσο του Gumede σε πρώτο πλάνο ...
- 

-

-

Οι Sakhile, το τελευταίο όχημα του Gumede πριν ακολουθήσει "προσωπική καριέρα", ήταν το πλέον φιλόδοξο και πρωτοπόρο εγχείρημα που αποπειράθηκε να συνδυάσει την σύγχρονη Jazz/Fusion με τις παραδόσεις όλης της περιοχής.

Δημιουργήθηκαν το 1981, από πρώην μέλη των Spirits Rejoice, Harari & Malombo (Mabi Thabejane, Khaya Mahlangu κλπ) και υπήρξαν ίσως η ποιό εξελιγμένη μουσικά & καινοτόμα στο ύφος μπάντα της εποχης της.
"Sakhile (meaning "We Have Built") laid foundations at a time when so much else needed destruction in South Africa. They textured a sound which defied the condescending categories legislated by Apartheid and its broadcasters: Proudly African, unashamedly traditional, and uncompromisingly electric".
Η μουσική του γκρουπ θα τύχει μεγάλης αποδοχής στο ακροατήριο των μαύρων δήμων της χώρας, ο πρώτος του όμως δίσκος (1982) δεν θα τα πάει τόσο καλά, κυρίως λόγω του αποκλεισμού του από τα ραδιοφωνικά "airplay".  Μέχρι το 1984 θα δώσουν αρκετές συναυλίες, θα παίξουν σε πολιτικές συγκεντρώσεις,  θα κυκλοφορήσουν άλλο ένα άλμπουμ, αλλά δεν θα γνωρίσουν την εμπορική επιτυχία με αποτέλεσμα να διαλυθούν, ξανασμίγοντας πρόσκαιρα στα 1987. Στα λίγα δείγματα γραφής που μας άφησαν η συνθετική πλευρά του Gumede αναδεικνύεται ακόμα μια φορά, μέσα απο κομμάτια όπως αυτό εδώ:
                                 Mantombi - 1982

Με τους Sakhile κλείνει ένα μεγάλο κεφάλαιο της ιστορίας του Sipho Gumede, και ένα άλλο ανοίγει. Αυτό της "προσωπικής του διαδρομής", που είναι γεμάτη από καινοτόμες δουλειές, περιοδείες, πολλές συνεργασίες και ευρύτερη αναγνώριση.

Πηγές: Word Music Net, As-Shams , S. African Music ,

Rashid Vally, As-Shams Records & South African Jazz. Mια συνέντευξη απ' τα 1983

Ο Rashid Vally είναι ο άνθρωπος πίσω από την ανεξάρτητη δισκογραφική εταιρεία As-Shams Rec. (South Africa), που την δεκαετία του '70 συνείσφερε τα μέγιστα στην ανάπτυξη & διάδοση της jazz σκηνής της πατρίδας του, "μπολιασμένης" πλέον με αρκετά αφρικανικά στοιχεία. Σε μια περίοδο έντονης πολιτικής καταπίεσης και πολιτιστικής ξηρασίας για τον μαύρο πληθυσμό, και με τους περισσότερους Jazz μουσικούς (Abdullah Ibrahim, Hugh Masekela, Chris McGregor and the Blue notes ...) να έχουν εγκαταλείψει την χώρα, το μικρό label του Rashid, μαζί & το δισκάδικο του (Kohinore  Store), αλλά και το νεοσύστατο Club Pelican θα συμβάλλουν αποφασιστικά στην ανανέωση της μουσικής της Νοτίου Αφρικής.

Τα περισσότερα για το τι και πως μας τα λέει ο ίδιος στην συνέντευξη που ακολουθεί. Να πούμε μόνο πως άλμπουμ όπως τα προσφάτως επανεκδοθέντα African Songbird της Bea Benjamin, & Chapita του Dick Khoza, τα σπουδαία Deeper in Black του πιανίστα Lionel Pillay & Harari των Beaters, οι ηχογραφήσεις του πιανίστα Pops Ismail Mohammed (με τους Movement in the City, Black Disco κλπ), οι δουλειές του σαξοφωνίστα  Basil Manenberg Coetzee ,  και τόσα άλλα ... (που δεν έχω ακούσει), είναι μόνο ένα μικρό δείγμα του πλούτου της As-Shams Records.
Όλη η δισκογραφία εδώ

◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►

"Soweto Sun": Μια συνέντευξη με τον Rashid Vally απο τον Denis Constant Martin.
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό French Jazz Magazine, τεύχος 320 /  Ιουλ. -Αύγ. 1983.

"Το Γιοχάνεσμπουργκ δεν είναι όπως θα το περίμενε κανείς. Aυτό που ονομάζουμε "μικρό apartheid" είναι καλά κρυμμένο, αλλά η γνήσια καταστολή είναι εκεί, ακόμα πιο απόλυτη. Υπάρχει ένας σαφής διαχωρισμός στην πόλη, αλλά είναι ολοφάνερο ότι δεν μπορείς να αποφύγεις και κάποιες ρεαλιστικές καταστάσεις. Για να πάει κανείς στο Kohinore Store, πρέπει απαραιτήτως να περάσει από το σούπερ μοντέρνο κέντρο της πόλης. Πίσω από το μουσείο όμως, υπάρχει ένας δρόμος  κάτι σαν αόρατο σύνορο: Από τη μια πλήθος κόσμου ανάμεσα σε κτήρια με αποικιακή αρχιτεκτονική, από την άλλη Αφρικανοί διαβάτες και Ινδικά μαγαζιά. Το δισκάδικο του Rashid Vally είναι χωμένο ανάμεσα σε ένα από αυτά τα δρομάκια. Αυτός ο Ινδός σαραντάρης, παθιασμένος με τη jazz διαθέτει ένα ρεπερτόριο το οποίο θα έκανε οποιονδήποτε Ευρωπαίο ή Αμερικανό συνάδελφο να σκάσει από τη ζήλια του. Είναι επίσης και παραγωγός και είναι αυτός υπεύθυνος για το γεγονός ότι ξανάφερε τον Dollar Brand πίσω στο σπίτι του, στο Nοτιοαφρικανικό κοινό. Γενικότερα ο Rashid έχει συμβάλει κατά πολύ στη διάδοση της Νοτιοαφρικανικής μαύρης μουσικής μέσα στο ίδιο έδαφος του apartheid , δημιουργώντας μια πλατφόρμα που κάνει γνωστή και αγαπημένη τη μουσική στον κόσμο. Για λόγους τους οποίους κάποιος μπορεί εύκολα να κατανοήσει,αυτό το άρθρο θα καταπιαστεί μόνο με το θέμα της μουσικής. Αλλά αυτή η μουσική μιλάει και δεν ξεχνάει."Όλα ξεκίνησαν από το μαγαζί του πατέρα μου. Ήταν μανάβικο, αλλά είχε και ένα ράφι με δίσκους ινδικής μουσικής τους οποίους πουλούσε στο κοινό. Εκείνη την εποχή εγώ άκουγα Louis Jordan, Louis Armstrong, τέτοια πράγματα. ¨Εφερνα τους δίσκους στο μαγαζί και τους άκουγα για πάρτη μου, αλλά ο κόσμος που μπαινόβγαινε,γούσταρε και ήθελε να τους αγοράσει. Έτσι ξεκίνησα να πουλάω μερικούς και με τα χρήματα που έβγαζα, αγόραζα άλλους. Εκεί, γύρω στα 1956-57, μόλις τέλειωσα το σχολείο δηλαδή, ξεκίνησα τις μπίζνες με τους δίσκους. Με το ξεκίνημα των sixties, είχα αρχίσει και τις ηχογραφήσεις. Διάφορες νοτιοαφρικανικες χορευτικές μπάντες σαν τους El Ricas ή τους High Notes. Έπαιζαν αυτό που ονομάζεται langarmmusiek γνωστό χορευτικό είδος για τους Αφρικανούς, έπαιζαν πάνω σε "τετράγωνες πίστες - εννοειται πως μιλάμε για έγχρωμες μπάντες, αλλα΄δεν είχαν σχέση με τη jazz. Ανάμεσα στους μουσικούς, υπήρχε ένας μουσικός που έπαιζε σπουδαίο τενόρο σαξόφωνο ο Paw Paws. Εκείνη την εποχή η soul ήταν πολύ στα πάνω της εκεί, έτσι άρχισα να ηχογραφώ νοτιοαφρικάνικα soul γκρουπ, ενώ ασχολήθηκα με τη Jazz αργότερα, όταν άρχισα να γνωρίζω μουσικούς όπως οι Gideon Nxumallo, Lionel Pillay (και οι δυο πιανίστες) ή τον ντράμερ Erly Mabuza. Όλοι αυτοί μαζεύονταν τις Κυριακές και τζάμαραν και εκεί ήταν που άκουσα για πρώτη φορά και τον Dollar Brand, έπαιζε με ένα γκρουπ, τους Jazz Epistles. Εκτός από τον Dollar στο πιάνο, ήταν ο Hugh Masekela που έπαιζε τρομπέτα, ο Kippie Moeketsi άλτο σαξόφωνο, ο Jonas Gwanguςa τρομπόνι.

Έτσι, φτάσαμε στα 1971, όπου ξεκίνησα να ηχογραφώ jazz μπάντες και τότε ήταν που ζήτησα από τον Dollar Brand να κάνει μια ηχογράφηση για μένα και κάναμε το άλμπουμ Peace (Dollar Brand +2). Έκτοτε και παρά το γεγονός ότι ο Dollar μένει στη Νεα Υόρκη, παραμένουμε στενοί συνεργάτες. Το 1974, ενώ βρισκόταν για λίγο στην Νότιο Αφρική ηχογραφήσαμε το "Mannenberg" τεράστιο χιτ, μόνο εκεί πούλησε πάνω από 50000 αντίτυπα. Το αστείο της υπόθεσης, είναι ότι μετά από αυτή την επιτυχία, προσέγγισα διάφορες δισκογραφικές για να αναλάβουν τη διανομή του δίσκου. Τους ζητούσα μόνο εκατό Ραντ για προκαταβολή και μου έλεγαν όχι, ήταν πολλά για μια νοτιοαφρικανική μπάντα ,έτσι πίστευαν.... Έτσι ξεκίνησα μόνος μου τη διανομή του δίσκου και μόνο μέσα μια εβδομάδα, κατάφερα να πουλήσω τριακόσια ή τετρακόσια αντίτυπα. Οι εταιρείες ξαναγύρισαν τρέχοντας σε μένα, αλλά τότε δεν ζητούσα μόνο 100 Ραντ...Με την κυκλοφορία του Mannenberg o Dollar κατέρριψε πολλούς μύθους. Πρώτα απ' όλα, τα πάντα έγιναν πολύ γρήγορα. Έγραψε το αρχικό θέμα στο στούντιο και η όλη διαδικασία δεν κράτησε πάνω από σαρανταπεντέ λεπτά.Ο Brand δεν κατάλαβε πότε γιατί η ηχογράφηση ενός μουσικού κομματιού έπρεπε να κρατάει δυο μήνες. Μετά ήταν και το άλλο. Μέχρι να εμφανιστεί το Mannenberg, οι Νοτιοαφρικανοί μουσικοί όριζαν τους εαυτούς τους μέσα από αμερικανικές επιρροές. Ο Dollar ,παρά το γεγονός ότι ακούει πολύ αμερικανική μουσική, έχει κρατήσει σε έντονο βαθμό τις αφρικάνικες του ρίζες. Όταν έγινε η δημιουργική σύλληψη του Mannenberg,o Brand ανακάτεψε σοφά διάφορες τάσεις αφρικανικής μουσικής με στοιχεία νοτιοαφρικάνικης jazz, και όταν κυκλοφόρησε ο δίσκος, ήταν σαν μια ανάσα φρέσκου αέρα για πολλούς Νοτιοαφρικανούς ακροατές. Πολλοί έλεγαν: "Ε, να , αυτός είναι ο ήχος που ακούγαμε μικροί!¨ Εννοείται βέβαια πως και οι υπόλοιποι μουσικοί συνέβαλλαν στην επιτυχία του δίσκου σαν τον Basil Coetzee ο οποίος "κόλλησε"  έκτοτε το παρατσούκλι "mannenberg", o Robie Jansen... ένας άλλος μουσικός, Morris Goldberg ο οποιος ήταν λευκός και έπαιζε το δεύτερο τενόρο στο δίσκο αλλά το όνομα του δεν αναγράφεται πουθενά, έτσι κι' αλλιώς το γκρουπ δούλεψε καλά..

 
Μετά το Mannenberg, ξεκίνησε μια μικρή μουσική επανάσταση, ξεφύτρωσαν μουσικοί όπως οι Tete Mbambisa, Pat Matshikiza,  Kippie Moeketsi... Σήμερα, δυστυχώς οι περισσότεροι jazz μουσικοί, ή έχουν πεθάνει, ή βρίσκονται στο εξωτερικό. Στη Νότια Αφρική,γίνονται πολύ λίγα gigs, οι μουσικοί δεν έχουν μέρη για να παίξουν πια, πέρα από τα ελάχιστα λευκά κλαμπ τα οποία είναι διαθέσιμα μόνο τα σαββατοκύριακα.. Επειδή η disco είναι πολύ της μόδας τώρα, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη jazz και να παίζουν disco γιατί αλλιώς δεν βρίσκουν δουλειά.. Παρόλα αυτά και ενώ ο κόσμος έρχεται στο κατάστημα μου για να αγοράσει disco, στο τέλος αγοράζει και jazz, γιατί εγώ μόνο αυτό παίζω εκεί. Ακούνε, ανακαλύπτουν αυτή την μουσική και στο τέλος τους αρέσει. Πέρα από όλα αυτά, εμείς εδώ πουλάμε τεράστιες ποσότητες από swing,ίσως περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στον κόσμο, και λίγη free jazz, σε μικρό αριθμό ανθρώπων όμως. Επίσης η reggae πουλάει πολύ, γιατί ο κόσμος ταυτίζεται απόλυτα με το κοινωνικό μήνυμα που μεταφέρουν τα τραγούδια. Δυστυχώς, κάποια άλμπουμ του Peter Tosh έχουν απαγορευτεί εδώ, ενώ τραγουδίστριες σαν τη Myriam Makemba και Letta Mbulu έχουν μεγάλη επιτυχία.

Kαι εγώ έχω μεγάλες ελπίδες για τους Movement in the City ένα γκρουπ που έχει ηxoγραφήσει δυο δίσκους μαζί μου με αρχηγό τον πιανίστα Lionel Pillay." (Δεν ξέρω ποιος έχει κάνει το λάθος - ο Rashid ή ο αρθρογράφος, αλλά ηγέτης των Movement ήταν ο  πιανίστας & πολυοργανίστας Pops Ismail Mohammed)

Αυτό το άρθρο γράφτηκε μετά από ένα ταξίδι του συγγραφέα στην Πρετόρια και το Γιοχάνεσμπουργκ το 1981. Ο Chris Mac Gregor ήταν αυτός που με συμβούλεψε να μιλήσω με τον Rashid Vally. Πήγα στο μαγαζί του, του ζήτησα μια συνέντευξη και αμέσως δέχτηκε, αλλά επέμενε πως έπρεπε να βγούμε από το μαγαζί, να πάμε στο van του και να μιλήσουμε εκεί, για να μην αντιμετωπίσουμε κάποιο πρόβλημα. Η συνέντευξη κυκλοφόρησε στα Γαλλικά και μεταφράστηκε στα αγγλικά από τον Rome, στενό φίλο του Rashid.



◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►

Emile Yoan and the Ancestors - Poem

Τίποτα περισσότερο δεν μου είναι γνωστό, πέραν των όσων αναγράφονται στο οπισθόφυλλο του δίσκου της φωτογραφίας, για τον - καταγόμενο από την Ακτή Ελεφαντόδοντος - Emile Yoan.

Οργανοπαίχτης της Kalimba, θα κυκλοφορήσει το 1981 το "The Man and his Music" (απ' όπου και το κομμάτι που παραθέτω) για την  "Clarence music recs", συνεπικουρούμενος από σπουδαίους μουσικούς της Jazz, όπως ο κιθαρίστας Marc Ribot και ο σαξοφωνίστας Roy Nathanson. Ένα μάλλον σπάνιο άλμπουμ που κινείται στα όρια της "Spiritual Afro-Jazz" και στο οποίο ο Yoan παίζει επίσης πιάνο, conga και τραγουδάει. Αφιερωμένο στους προγόνους του, απ' όπου και το όνομα της μπάντας ...

Αντιγράφω:
"From the "French Riveria of West  Africa", drawing upon the sights and sounds of Paris, to the hustle and bustle of the streets of New York City, EMILE YOAN has created a sound that  transcends cultures.
As a young child in the village of Man (Abidjan,  Ivory Coast) West Africa, fascinated by the "Womens Circle" of dancers and especially the agility of his mother's movements, YOAN mastered the art of Kalimba playing.
Through his haunting soul touching, YOAN has drawn together some of New York's finest musicians to create the musical communication of the Ancestors."
                   
                                              Emile Yoan and the Ancestors - Poem

           

Γκανέζοι και Νιγηριανοί Drummers & Percussionists σε "Fusion" διαδρομές ...

 1. Guy Warren: Africa Speaks, India Answers (feat. Amancio D' Silva - guitar)  / Afro Jazz (1969) - Ghanaian
 2. Gasper Lawal: Omi Leniyon / Abio'sunni (1985) - Nigerian
 3. Mustapha Tettey Addy: Herbal Man / Come and Dance (1992) - Ghanaian
 4. Solomon Ilori And His Afro-Drum Ensemble:  Gbogbo Omo Ibile (Going Home) / African High Life (1963-64) - Nigerian
 5. Ginger Johnson and his African Messengers: Talking Drum / African Party (1967) - Nigerian
 6. Obo Addy: Africa Speaks, America Answers / Obo (1984) - Ghanaian
 7. Babatunde Olatunji - Ife L'oju L'aiye / Dance to the Beat of my Heart (1986) - Nigerian
 8. Anthony "Reebop" Kwaku Bah: 200 To 500 Years Ago / Anthony Reebop Kwaku Baah (1973) - Ghanaian
 9. Okyerema Asante feat. Plunky Nakabinde: Sabi  / Drum Message (1976-77) -  Ghanaian
 10. Najite (Agindotan) and Olokun Prophecy:  Showtime / Africa Before Invasion (2003) - Nigerian
 11. Jimi Tenor And Tony Allen: Darker Side Of Night /  Inspiration Information 4 (2009) - Nigerian

                

Απογευματινές "Afro-Jazz" πινελιές ...

1. Momo “Wandel” Soumah: Afro Blue (LP: Matchowe -Guinea /1991)
2. Remi Kabaka: The Qest (LP: Black Goddess - OST /1978)
3. Gasper Lawal: Ajomasé (LP: Ajomasé / 1980)
4. Lumumba - Sing With The Birds (LP: Lumumba /1974)
5. Bob Ohiri and His Uhuru Sounds: Ariwo Yaa (LP: Uhuru Aiye /1985)
6. Ray Stephen Oche and his Matumbo: Ikwun Mokon-Qkoitiho (LP: Interpretation of the Original Rythm /1970)

7. Alfred Panou & Art Ensemble Of Chicago: Je suis un sauvage (7inch  /1970)
8. Bonga: Ghinawa (LP: Angola 74 /1974)
9. Batsumi: Lishonile (LP: Batsumi  /1974)

                   

Ο Lester Bowie συναντά τον Fela Kuti

Το 1977, μετά από μια περιοδεία στην Ευρώπη με τους Art Ensemble of Chicago, ο τρομπετίστας Lester Bowie αγοράζει ένα εισιτήριο χωρίς επιστροφή για την Νιγηρία, ικανοποιώντας μια παλιά του επιθυμία να επισκεφθεί την Αφρική. Θα φτάσει στο Lagos με 100 δολλάρια στην τσέπη, χωρίς επαφές, αποσκευές και χωρίς κανένα σχέδιο για το πως θα επιβιώσει. Η "τύχη" θα τον φέρει να συναντηθεί με τον Fela Kuti, για τον οποίον δεν γνώριζε τίποτα έως τότε, και να ζήσει μαζί του, σαν επίτιμος προσκεκλημένος, για περίπου 6 μήνες.
Σε όλο αυτό το διάστημα, και ως άτυπο μέλος των "Afrika 70",  ο Lester θα συνυπάρξει με τον Fela, τόσο στην σκηνή όσο και στο στούντιο. Απ' αυτήν την συνεργασία θα προκύψει το άλμπουμ “No Agreement / Dog Eat Dog", αλλά και το "ανεπίσημο" "Perambulator / Frustration" (έχει αναρτηθεί στο καλό blog Likembe, & μπορείτε να το βρείτε εδώ), ενώ δεν αποκλείεται η συμμετοχή του και σε κάποιες άλλες ηχογραφήσεις. Σύμφωνα με τις σημειώσεις της επανέκδοσης του "No Agreement" απο την MCA, ο Michael Veal , βιογράφος του Fela,  αναφέρει: " Bowie's playing during this period left an impression, influencing the subsequent trumpet playing in the Africa 70 band."
Στην συνέντευξη που ακολουθεί λίγο παρακάτω ο Lester Bowie μας μιλάει γι' αυτήν του την εμπειρία ...
     
Το 1978, και αφού έχει επιστρέψει απο την Νιγηρία, ο Lester θα ηχογραφήσει το 2LP “African Children”, για την ιταλική εταιρία Ηoro, στο οποίο θα συμπεριλάβει και ένα 20λεπτο tribute track για τον Fela Kuti. To "For Fela".  (Και ενώ το άλμπουμ δεν έχει επανεκδοθεί, είναι κρίμα που η συλλογή “A Jazz Portrait, compiled by Gilles Peterson” (2010), αφιερωμένη στην Horo, μας προσφέρει μια μικρή μόνο γεύση αυτού του κομματιού - 4:56min ..). Lester Bowie - trumpet / Arthur Blythe - alto sax / Amina Myers - piano, organ, vocal / Malachi Favors - bass / Phillip Wilson - drums.
    Lester Bowie - For Fela  

Και το 1987, μαζί με τους "Art Ensemble of Chicago", θα ξανατιμήσει τον Fela, με την δική του (τους) εκδοχή για το "Zombie" (στο άλμπουμ "Ancient To The Future").
Art Ensemble of Chicago - Zombie.

◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄●►◄ ● ►◄●►

Αυτή η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Μean τον Οκτώβριο του 1999, ένα μήνα πριν το θάνατο του Lester Bowie. (εδώ)

LESTER BOWIE

by Jay Babcock

Ο Lester Bowie πέθανε στις 8 Νοεμβρίου 1999 από επιπλοκές που προήλθαν από καρκίνο του ήπατος. Ένας από τους πλέον σημαντικούς τρομπετίστες και συνθέτες της jazz, γνωστός και από την δουλειά του στον περιπετειώδη avant-garde θίασο που είχε το όνομα Art Ensemble of Chicago. Δυο μόλις μήνες πριν μπει στην μεγάλη μπάντα της ¨άλλης πλευράς» ο Lester μίλησε στον Jay Babcock από το σπίτι του στο Μπρουκλιν. Μοιράστηκαν μισό καρπούζι οι δυο τους, ενώ ο Lester μιλούσε για τις αναμνήσεις του από το ταξίδι του στη Νιγηρία το 1977…

Lester Bowie: Πάντα ήθελα να πάω στην Αφρική. Μαζί με τους Art Ensemble from Chicago, προσπαθούσαμε χρόνια. Μετά από μια πετυχημένη tour που κάναμε στην Ευρώπη, είχα τα απαραίτητα χρήματα για ένα εισιτήριο (one way) στη Νιγηρία, νομίζω πως είχα διαθέσιμα 100 δολάρια! Δεν ήξερα κανέναν εκεί, δεν είχα ιδέα για το τι μπορούσε να συμβαίνει.. Στο ξενοδοχείο που έμενα στο Lagos, ένας σερβιτόρος που ανακάλυψε ότι ήμουν χαμένος, μου είπε: «Νομίζω πως πρέπει να δεις τον Fela”. Του είπα πως δεν είχα ακούσει ποτέ ξανά αυτό το όνομα και μου λέει: « Πάρε ένα ταξί και πες στον οδηγό να σε πάει στον Fela. όλοι ξέρουν που είναι ο Fela” Το επόμενο πρωί, μπαίνω σε ένα ταξί και ζητώ από τον οδηγό να με πάει στον Fela. O τύπος με πάει σε ένα ξενοδοχείο, το Crossroads. Κατεβαίνω από το ταξί, έχοντας μαζί μου την τρομπέτα μου και κάποιες φωτογραφίες και δίσκους. Ξαφνικά έρχεται κοντά μου ένας μικροκαμωμένος τυπάκος και μου λέει: « Είσαι μουσικός;, τι όργανο παίζεις;» «Τρομπέτα» « ¨Α, πρέπει να είσαι βαρύς τύπος, μάγκας. Τι μουσική παίζεις; « Jazz» «Α, πρέπει να είσαι βαρύς τύπος, μάγκας τότε» « Είμαι λίγο βαρύς ναι..» « Τότε ήρθες στο σωστό μέρος» «Γιατί;» «Γιατί είμαστε η χειρότερη μπάντα στην Αφρική χεχε!» Ο Fela κοιμόταν. Ο τυπάκος με πάει σε ένα δωμάτιο και μου λέει πως θα τον ξυπνήσουμε. Ο Fela ξύπνησε και μιλήσαμε για πολύ λίγο. «Α, είσαι ο Lester Bowie από τους Art Ensemble from Chicago» «Ναι, αυτός είμαι». Μετά ζητάει από αυτόν τον τύπο ένα πικάπ και μια τρομπέτα. Ο δίσκος είχε rhythm section και έτσι ο Fela νόμιζε πως θα μπορούσαμε να παίξουμε με αυτό σαν συνοδεία. Έτσι και εγώ φύσηξα. Δεν ήξερα κανέναν εκεί και έπαιξα με την καρδιά μου! Μετά από λίγο, ο Fela φώναξε: ¨Σταμάτα! Να πάτε να φέρετε τις βαλίτσες του! Μετακομίζει μαζί μας».  Έτσι έγινε και έμεινα εκεί για έξι μήνες περίπου.
Έμεινα σαν επίτιμος προσκεκλημένος και μου έδειχναν τον ίδιο σεβασμό με τον Fela. Μου έλεγε: « Θα σου δείξω πώς να γίνεις Αφρικανός, Θέλεις να γίνεις Αφρικανός αρχηγός μπάντας; Θα σου δείξω πως.»  Και μου έδειξε!  Όταν μας έφερναν φαγητό, κανένας άλλος δεν μπορούσε να φάει μέχρι να τελειώσουμε εμείς. Αυτό εγώ δεν μπορούσα να το συνηθίσω, αλλά το έπαιζα cool και έλεγα πως είναι ΟΚ (γέλια). Επίσης μου είπε τα πάντα για τις γυναίκες του. Εκείνη την περίοδο είχε οκτώ γυναίκες. Και τότε εγώ μόλις είχα χωρίσει και πίστευα ότι θα μπορούσα να έχω πάνω από μια γυναίκα, το καλύτερο μου ήταν να έχω δυο γυναίκες μαζί!  Όμως μετά από την «συμβίωση» μου με τον Fela, αποφάσισα πως είναι πολύ προτιμότερο να έχεις μια! (γέλια).

«Έχεις πολλές γυναίκες» του λέω. « Και για να μπεις στον κόσμο της jazz θέλει χρόνο. Δεν μπορείς να χάνεις τη μέρα σου σε καυγάδες για το τι θα φορέσει η μια και η άλλη και για το ποιο αμάξι θα οδηγήσει. Πρέπει να εξασκηθείς για να παίξεις jazz.» Ο Fela είχε τριγύρω του καμία πενηνταριά άτομα και σαν αρχηγός τους, ήταν υπεύθυνος για όλους αυτούς. Έπρεπε να λύσει ΟΛΑ τους τα προβλήματα. Επίσης δεχόταν συνέχεια ανθρώπους που ζητιάνευαν στο δρόμο και του ζητούσαν χρήματα και όλα αυτά συνέβαιναν ενώ εγώ και ο Fela είχαμε καθίσει κάτω για μια σοβαρή συζήτηση, περιτριγυρισμένοι από καμία δεκαπενταριά άτομα, ενώ κόσμος μπαινόβγαινε όλη την ώρα! Πάντα είχε μια αυλή γύρω του, ήταν σαν αρχηγός του χωριού. Μου έλεγε ότι τον βοηθούσα πολύ με τη μουσική μου και εγώ ήμουν συνεχώς μαζί του. Ακόμα και στο δικαστήριο τον συνόδευα πολλές φόρες όταν είχε μπλεξίματα. Είχαν κάψει το σπίτι του, είχαν κάψει την κλινική που είχε ιδρύσει για δωρεάν περίθαλψη στους άπορους .Δεν ξέρω αν τον κυνηγούσαν εκείνη την περίοδο, αλλά ξέρω πως ήταν πολύ πληγωμένος.
Ερώτηση: Αυτούς τους έξι μήνες που μείνατε μαζί, έπαιξε σε κάποιο live?
Lester Bowie: Έπαιξε αρκετές φορές στην αυλή του ξενοδοχείου που μέναμε. Εκείνο το διάστημα κάναμε αρκετή δουλεία στο studio. Βεβαία τον περισσότερο καιρό, γυρίζαμε συνεχεία. Όλα ήταν ξαφνικά. Μου έλεγε: “Lester, έχεις όρεξη να παίξουμε απόψε;;» Είχε ένα λεωφορείο, έβαζε μέσα 30 άτομα μπαίναμε και εμείς και πηγαίναμε σε ένα άγνωστο μέρος, σε ένα κλαμπ. Ο ιδιοκτήτης μας έβαζε όλους μαζί σε ένα μεγάλο τραπέζι και ήταν όλα σούπερ. Όλα τα μέλη της μπάντας του ήταν σπουδαίοι τύποι. Μου φέρθηκαν πολύ καλά και γυρίζαμε παντού, παίζαμε συνέχεια. Διαφορετικές καταστάσεις, διαφορετικοί χαρακτήρες, περίεργοι μάγκες όλοι τους, κάναμε όλη την ώρα τζαμαρίσματα και πρόβες
Ερ.: Τι ακριβώς μάθατε;
Lester Bowie: Είναι πολύ σημαντικό να μπορέσεις να προσαρμόσεις όλα όσα ξέρεις στο τι παίζεται ΤΩΡΑ, και να μπορέσεις να δεις τι είναι λειτουργικό κα τι όχι. Κάθε φορά που παίζεις με διαφορετικές συνθήκες, διευρύνονται οι ορίζοντες σου. Έπαιξα κάτω από πολλές και διαφορετικές καταστάσεις, Έπαιξα μέσα σε λεωφορείο. Πέρναγε μια μηχανή, ένα μωρό έκλαιγε… όλα αυτά σε μαθαίνουν να μπορείς να λειτουργείς με πολλούς διαφορετικούς ήχους, όλα έχουν να κάνουν με τον ήχο. Δεν μπορείς να κάνεις bebop κολπάκια με τα χείλη σου, ενώ την ίδια στιγμή περνάει από δίπλα σου στην Εθνική ένα τεράστιο φορτηγό, πρέπει να μπορέσεις να παίξεις κάτι το οποίο θα λειτουργήσει χάχα . Πολλές φόρες ο Flea και εγώ αλητεύαμε. Όμως, τον ενδιέφερε πολύ η μουσική, ήταν φανατικός της jazz χαχα του άρεσε η jazz….Όπως είπα, με είχε ακούσει και πριν γνωριστούμε, οπότε τον περισσότερο καιρό, μιλούσαμε για μουσική και τις διακλαδώσεις της. Τι συνεπάγεται, τι σημαίνει… Ποια είναι η χρησιμότητα της…Εγώ πάντα πίστευα ότι η τέχνη είναι λειτουργική. Δεν είναι κάτι που μπαίνει σε μουσεία , πρέπει να έχει λειτουργική σχέση με τον κόσμο. Επιμορφωτική χρήση, θεραπευτική χρήση , αυτή είναι και πρέπει να είναι η λειτουργία της μουσικής.. Πρέπει να ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΕΙΤΑΙ η μουσική. Όχι μόνο σαν διασκέδαση. Δεν λέω ότι η μουσική δεν είναι διασκέδαση, η μουσική είναι τα ΠΑΝΤΑ: Διασκέδαση, θρησκεία, πολλά πράγματα. Κάπως έτσι λοιπόν ήταν οι συζητήσεις μας με τον Fela. Είχαν να κάνουν με την πνευματική πλευρά της μουσικής, τι ενώνει τόσα διαφορετικά είδη.. Λέμε «Σπουδαία Μαύρη μουσική» Νομίζω ότι η μαύρη μουσική είναι η μόνη μουσική που μπορεί να υποδιαιρεθεί σε δέκα υποκατηγορίες και κάθε τέτοιο τμήμα της, αποτελεί ένα συγκλονιστικό είδος μουσικής, με καταλαβαίνεις;;
Ερ.: Πως ήταν να βρίσκεται κάποιος στο στούντιο με τον Fela;
Lester Bowie: Όταν ο Fela ήταν στο στούντιο, κάναμε πρόβα στα κομμάτια, ή τα ηχογραφούσαμε. Ήταν πολύ σοβαρός στην σχέση του με τη μουσική και αυτή του η στάση με έκανε να τον σεβαστώ ακόμη περισσότερο, Έπαιζε αρκετά μέρη στο Hammond , η στα keyboards. Έγραφε κάτι έτσι, για δικούς του λόγους, αλλά μετά από λίγο πήγαινε να το παίξει. Πάντα έφτιαχνε τα τραγούδια μας στο στούντιο. Έγραφε ένα μέρος και πήγαινε στα πνευστά και έδινε οδηγίες. Μετά τα έπαιζε στα keyboards. Εγώ έκανα ότι μου έλεγε. Αν όμως έκανε κάποιες υποδείξεις , του έκανα και εγώ, αλλά σε γενικές γραμμές είχαμε τους ίδιους κώδικες. Όταν δουλεύω δουλεύω, όταν παίζω παίζω. Όταν κάνουμε δίσκο, κάνουμε δίσκο. Έτσι τα πηγαίναμε καλά
Ερ. : Γιατί φύγατε;
Lester Bowie: Μετά από εφτά μήνες, άρχισα να έχω ισχυρές ημικρανίες. Οκτώ σύζυγοι, όλοι αυτοί οι παρατρεχάμενοι γύρω από τον Fela, αστυνομία, στρατός παντού…Όταν μου πρότειναν ευγενικά ότι έπρεπε να φύγω, ήμουν ήδη έτοιμος χάχα! Εν τω μεταξύ ο κόσμος ρωτούσε. «Ποιος είναι εκείνος ο τύπος από τη Νέα Υόρκη; Μάθαμε ότι δημιουργεί φασαρίες,. Καλό θα είναι να φύγει από την πόλη» ε, έφυγα! Δεν ήθελα να καταλήξω σε κάποια φυλακή της Νιγηρίας. Και για να το κάνω, έπρεπε να δωροδοκήσω και κόσμο, -έτσι είναι, είναι μεγάλη η διαφθορά εκεί- έπρεπε να δώσω 50 δολάρια σε έναν τύπο με στολή στο αεροδρόμιο, μόνο και μόνο για να κάνω κράτηση της πτήσης μου! Αργότερα, κάποιος μου έδωσε μια κασέτα με μερικά παιδιά από εκείνη τη μπάντα. Και εκείνα τα παιδιά, έπαιζαν όπως εγώ, ειδικά ο τρομπετίστας .. έπαιζαν δικά μου πράγματα… Όντως περάσαμε καλά…
Όταν ο Fela ήρθε στη Νέα Υόρκη, έκανα προσπάθειες να τον δω…. 
Ερ.: Ο Ginger Baker είπε πως ο Fela είχε μεγάλη αίσθηση του χιούμορ..
Lester Bowie: Ναι, έτσι είναι!
Ερ. : Κυκλοφορούσε πάντα με τα σώβρακα ε;;….
Lester Bowie : Ναι, με τα σώβρακα, καπνίζοντας εκείνους τους τεράστιους μπάφους χαχα…